Ultimo verslaafd aan scheuren bochten
NRC 21-09-2009
Door Kester Freriks
"We noemen hem Ultimo." Met deze woorden opent acteur Porgy Franssen de toneelvoorstelling Ultimo naar Dit verhaal (2005), een omvangrijke roman van de Italiaanse schrijver Alessandro Baricco. Franssen kijkt zijn tegenspeelster Ariane Schluter veelbetekenend aan; zij voegt eraan toe: "Ja, want hij is de laatstgeborene". Tussen Franssen en Schluter ontstaat een geestdriftige tinteling. Zij gaan samen een verhaal bedenken en tegelijk ook de hoofdpersonages in dat verhaal spelen. Regisseur en bewerker Dirk Groeneveld doet hiermee een verregaande en tegelijk meer dan boeiende ingreep in de oorspronkelijke tekst. Hij verandert het vertelperspectief in het perspectief van de beider spelers, die dus de schepper zijn van dit verhaal. En van het toneelstuk. Het gebeurt niet vaak dat de toeschouwer getuige is van het intieme gedachtenspel voordat een tekst of toneelstuk tot stand komt.
Franssen heeft een speciale band met Baricco; eerder bracht hij als monoloog Novecento en Zijde bij Orkater, ook in de regie van Groenveld. Ariane Schluter van het Nationale Toneel zag deze uitvoeringen en vroeg Franssen met haar te werken. Zo kan toneel ontstaan, uit wederzijdse belangstelling. Die sfeer van samen een voorstelling willen maken geeft aan Ultimo de gloed van het nieuwe. Ook in het verhaal draait alles om vernieuwing, om verwezenlijking van dromen. Het begint met een arme Italiaanse boer, de vader van Ultimo, die op een dag besluit zijn koeien te verkopen en een garage te beginnen. Het is 1911. De automobiel is in aantocht. In zijn fantasie ziet hij racemonsters over akkers en landwegen razen, onderweg naar zijn garage.
Zoon Ultimo koestert een andere obsessie. Namelijk voor wegen, bochten, afstanden. Porgy Franssen vertolkt meerdere rollen. Hij wisselt van mecanicien naar wegenbouwer, van vader naar zoon. Ultimo vindt in de Russische prinses Elizaveta zijn droom. Maar plots verdwijnt zij uit zijn leven. Het zoeken kan beginnen, niet alleen door Ultimo, ook door haar.
Ariane Schluter vertolkt de prinses van jong en onstuimig tot een dame in lange, zwarte mantel. Prachtig zijn de bijna muzikale variaties in haar speelstijl van licht naar donker en weemoedig. Ondertussen heeft Ultimo zijn droom gerealiseerd: hij bouwde een racecircuit voor de scheurende monsters. Het decor, ontworpen door Michiel Voet, toont een duizelingwekkende achtbaan met bochten, hoogtes en dieptes. Aan het slot sluit de baan zich tot een vloeiend geheel. Franssen beschrijft meesterlijk hoe raceauto’s over die baan suizen. Zijn Ultimo is een megalomane verslaafde verlaafde aan wegen. Wegen bedwingen de wereld. Cellist Harald Austbø begeleidt de tekst met soms melodieuze, dan weer felle, jazzy klanken waarin het loeien van de motoren weerklinkt.
Het knappe van deze voorstelling is dat tekstbehandeling en speelstijl licht, helder en zo onnadrukkelijk zijn. Schluter en Franssen tonen Ultimo als een vertelling vol dromen, liefde en illusies. Dat we ondertussen luisteren naar een loflied op automobielen met hun ziedende cilinders, geraas en benzinedampen is een geweldige extra. Al is het spel tamelijk roerloos, in de verbeelding is Ultimo een en al dynamiek.
