Recensie Tirza

Den Haag Centraal, 11 maart 2010
Door Bert Jansma

Het Nationale Toneel met Grunbergs ’Tirza’
Dodelijk failliet van een samenleving

Net zomin als in Arnon Grunbergs roman is het meisje Tirza de hoofdfiguur van de toneelbewerking van Het Nationale Toneel. Dat is Jörgen Hofmeester, gespeeld door Kees Hulst. Hij staat twee uur lang onafgebroken op het toneel. Verhaalt, kijkt terug en ondergaat. Een rol die gemakkelijk een karikatuur had kunnen worden.

Het knappe van Hulst is dat hij al de elementen die Grünberg in dat personage stopt overeind houdt. Een schlemiel, maar ook droogkomisch. Met duimendikke oogkleppen, met levensangst, rechtop gehouden door de regels van zijn bestaantje, het huis-op-stand waar hij woont (van Eeghenstraat, Amsterdam Oud-Zuid) en vooral door die dochter Tirza, zijn ‘zonnekoningin’ en hoogbegaafd — zoals hij steeds herhaalt. Een man van eigenlijk best wel goede wil, die er uiteindelijk een drama van maakt. Kees Hulst balanceert bewonderenswaardig op de dunne draad tussen normaal, abnormaal en pijnlijk ridicuul. Nog het best te vergelijken met de figuren uit de trefzekere tekeningen van Peter van Straten. Complex in simpele lijnen.

De bewerking die Sophie Kassies maakte van Grunbergs bestseller van 430 pagina’s is verrassend compleet. Alleen de dodelijke ontknoping werkt als een anti-climax, maar dat lijkt bijna onvermijdelijk op het toneel. Regisseur Johan Doesburgs regie houdt het heel lang spannend, lijkt voorzichtiger met het extra-theatrale dan gewoonlijk. Dat zit hier in de filmische muziekkeuze — mooi die lange toon in de woestijnscène — en de via een scherm op de achtergrond uitvergrote, pratende hoofden uit Hofmeesters herinnering. Doesburg geeft zoals altijd zijn acteurs volop de ruimte. Zij bewegen zich voornamelijk in een simpele, overigens niet al te fraai ogende, symbolische open kooi-constructie (decor Tom Schenk). Twee failliete personages: Hulst en Ariane Schluter als zijn echtgenote. Een vrouw die man, huis en kinderen in de steek heeft gelaten en doodgemoedereerd terugkeert na drie jaar. Schluter zet haar perfect neer, sletterig-egoïstisch met af en toe nog herinneringen aan iets wat er had kunnen zijn. Sophie van Winden als Tirza is de enige die nog warmte heeft en een horizon, al is dat zuidelijk Afrika, ver weg van de pijnlijke beschaving. Tezamen met haar vriendje Choukri (Tibor Lukács), door haar vader neurotisch gezien als de incarnatie van WTC-terrorist Mohammed Atta.

Reserve
‘Tirza’ is het dodelijke failliet van die kleine samenleving. Hofmeester raakt alles kwijt wat hij denkt te hebben. Zijn vrouw was al weg, één dochter is een bed-and-breakfast begonnen in Frankrijk, hij verliest zijn baan bij een uitgeverij, zijn bankrekening smelt weg in de crisis en alleen Tirza heeft hij nog, zijn enige creatie, de enige vrouw die hij kan vormen, ‘bezitten’. Tot ook die vertrekt. Mijn reserve tegenover de voorstelling heeft te maken met Grunberg. Zijn ‘Tirza’ is allerwegen toegejuicht, maar mij manipuleert hij zijn personages teveel. Voegt steeds weer iets nieuws aan de karakters toe om dat daarna keihard, bijna genotzuchtig af - te breken. Op driekwart van het boek had ik het wel met hem en zijn personages gehad. Datzelfde gevoel dreigde bij de theaterversie. Al is daar opeens die scène tegen het slot, met Hofmeester alleen in de woestijn van de Namibische Windhoek. Met dat kleine donkere meisje van negen dat zich daar aanbiedt met “You want company Sir?” Het is het meest dramatische moment van het stuk. Doet hij het, geeft hij toe? Die tot niets gereduceerde man die met dat kindje begint te praten als met een pseudo-dochter. Zij verstaat hem niet. Maar dat is al lang niet meer belangrijk. Het had een larmoyant moment kunnen zijn. Maar het krijgt hier een vreemde zuiverheid die je kippenvel bezorgt.

• Kees Hulst •  Ariane Schluter •  Sophie van Winden • Eva van de Wijdeven • Tibor Lukacs • Xander van Vledder • afwisselend per voorstelling: Beyoncé Offei, Chevainy Inge, Jinte Uiterloo, Nagyova Madirsan, Yasmina Ajala, Naomi Liefeld, • Thayra Post, Yessle Weltevreden, Oumy Soumah  •

• Regie •  Johan Doesburg Bewerking • Sophie Kassies Tekst • Arnon Grunberg Dramaturgie • Rezy Schumacher Decor • Tom Schenk Kostuums • Dorien de Jonge Lichtontwerp • Reinier Tweebeeke Muziek • Harry de Wit