Recensie Pasolini

NRC, 8 april 2010
door Wilfred Takken

Vol heiligenleven Pasolini

Aan een lange tafel vol boeken en papieren zit de toneeltroupe van het Nationale Toneel bijeen om te praten over de Italiaanse cineast Pasolini. De voorstelling is af, maar ze doen alsof ze nog in de repetitieruimte zijn, in de eerste, zoekende fase. Deze vorm geeft regisseur Franz Marijnen de vrijheid om van zijn Pier Paolo Pasolini – P.P.P. een losse montagevoorstelling te maken, waarin het publiek makkelijk kan instappen: de acteurs kunnen in en uit rollen stappen, en hun zoektocht lijkt zo samen te vallen met die van de toeschouwers. Het is ook een gemakzuchtig en clichématig begin. Dat belooft niet veel goeds, want er moeten nogal wat clichés omzeild worden deze avond.

Theatermakers keren steeds weer terug bij Pasolini. Omdat hij mooie films maakte, maar vooral omdat de onverzettelijke kunstenaar het grenzeloze leven van een rebel leefde, dat ook nog gewelddadig eindigde. Pasolini werd door een jonge schandknaap vermoord op het strand. Omdat zijn films en boeken vol staan met seks, geweld, vernedering, offers, flirten met de dood en de zelfkant, kun je eindeloos lijnen trekken van leven naar werk. Verder streed hij tegen fascisme, kapitalisme en burgerdom – synoniemen in zijn communistische warhoofd – dus kun je aan zijn dood fijne complottheorieën ophangen.

Na de tafelscène volgt een filmpje waarin hoofdrolspeler Jeroen Spitzenberger op Pasolini-bedevaart is in Italië. Close-up van zijn cowboylaarzen als hij uit een knappe wagen stapt; het hoofd devoot gebogen bij het graf; aandachtig de foto’s bekijkend in het Pasolini studiecentrum. Eerst denk je nog: geestige parodie op dit soort likkerige kunstenaarsdocumentaires, maar dan blijkt het serieus bedoeld te zijn. Later zien we hem ook nog eindeloos langs de branding lopen, met muziek.

Marijnen geeft ons alles wat we ongeveer wel wisten: Pasolini’s worsteling met de homoseksualiteit, zijn voorkeur voor betaalde liefde met minderjarigen, zijn aanvaring met justitie, de moordzaak. Het gaat zelfs een beetje over zijn regies. Maar nieuwe inzichten, of een eigen verbeelding daarvan krijgen we niet. Er zitten goede momenten in deze voorstelling. De mooie, donkerharige Jeroen Spitzenberger is een sterke, kwetsbare Pasolini, vooral op de momenten dat hij wordt aangevallen. Hij krijgt een spannende scène waarin hij een magere jongeling toetakelt als Jezus aan het kruis. De verhoorscènes met zijn moordenaar, gespeeld door Jochum ten Haaf, zijn huiveringwekkend.

Maar het is allemaal te vormeloos en te vol: een enorme bak weetjes. Marijnen heeft de beschikking over een grote spelersgroep, maar de meesten krijgen vrijwel niets te doen. Zelfs Betty Schuurman zit grotendeels werkeloos op het toneel. Marijnen weet te veel, wil alles vertellen, en is te zeer aanbidder om te ontkomen aan dat wat hij wilde vermijden: een heiligenleven. Vooral de larmoyante, pretentieuze toon ervan is tamelijk onverdraaglijk.

Jeroen Spitzenberger
Betty Schuurman
Jaap Spijkers
Jochum ten Haaf
Bien De Moor
Jan-Paul Buijs
Anne Rats
Yannick Noomen
Gjalt Lindeboom
Dorike van Genderen
Eva Smid

Tekst   Franz Marijnen
Regie   Franz Marijnen
Dramaturgie  Karim Ameur
Decor  Marcos Viñals Bassols
Licht  Jan Harm Wagner
Muziek  Alain van Zeveren
Kostuums  Iris Elströdt
Video  Wout Boekeloo
Regieassistentie  Lotte Bos