10-06-2011

"Het is geen uitspraak, het is vragen stellen"

Interview met NT actrice Antoinette Jelgersma over haar monoloog Land zonder Woorden. Lees meer...

In Land zonder Woorden, een monoloog van de Duitse schrijfster Dea Loher, staan kwetsbaarheid en isolement centraal. De voorstelling laat een vrouw zien die in gevecht is met haar beperkingen en zelfgekozen afzondering. Ze verstopt zich achter kleuren. Het stuk gaat over schoonheid en gevoel van welbehagen, over geluk en pijn. De toeschouwer beleeft een ervaring via beeld, woord en geluid. De voorstelling zet, wanneer men zich openstelt, aan tot het stellen van vragen en nadenken over het leven.

Waar draait Land zonder Woorden om volgens jou?
Waarom maak je kunst, hoe verhoudt kunst zich tot de werkelijkheid en kan je de werkelijkheid wel uitdrukken? Het gaat over oorlog, over oost en west, over pijn, over het leven, over esthetiek en over een tegenontwerp tegen esthetiek. Eén van de essenties is of je het aandurft uit je comfortzone te stappen en je te laten raken door wat er aan geweld in de wereld gebeurt. Durf je je ook níet af te sluiten? Hoe fijn is het wel niet om je in welbehagen te bevinden? Om naar de tv te kijken en te denken dat het dáar blijft. Ik merkte dat ik me toch behoorlijk afsluit. Terwijl wat daar gebeurt realiteit is. Een totaal andere realiteit dan het achter de tv zitten en ernaar kijken.

Bij welk punt begon je aan de productie Land zonder Woorden en welke stappen nam je?
Ik heb allerlei stukken gelezen, ook andere monologen over bijvoorbeeld rouw, het ouder woorden enzovoorts. Daarna heb ik overlegd met NT dramaturg Rezy Schumacher en NT regisseur Jaap Spijkers en hebben we gezamenlijk besloten welke tekst wij het meest interessant vonden. Uiteindelijk heb ik de knoop doorgehakt dat ik dit wilde doen.

Kun je iets vertellen over het personage en haar karakter?
Het gaat over een schrijfster, een actrice en een schilderes in één persoon die zich in een crisis bevindt. En die stellen zich de vraag: wat is mijn plaats als kunstenaar in de maatschappij? En dat is dus niet één personage. Ze lopen in elkaar over. De schrijfster Dea Loher probeerde, nadat ze een reis had gemaakt naar een oorlogsgebied en daar met ontzetting uit terug kwam, het proces van al die ervaringen in woorden te vatten. Ze stelt zich voor dat ze een schilderes is en vraagt zich af wat ze dan zou schilderen als ze zo’n reis had gemaakt. En ik ben de actrice die zich daar weer toe verhoudt. En die zich met dit stuk kan afvragen waarom ze dit stuk bijvoorbeeld wil maken, waarom kunst moet bestaan, hoe geëngageerd ze eigenlijk is, of ze net zo geëngageerd is als Dea Loher en of ze dat wil. Het is een modern toneelstuk. Een tekst die omcirkelend kernvragen probeert te formuleren. In die zin lijkt het wel op de stijl van de schrijfster Elfriede Jelinek, waarvan ik een jaar geleden Over Dieren heb gespeeld. Dat vind ik ook heel spannend. Het zijn moderne Duits-Oostenrijkse schrijfsters. Hun schrijfstijl is zoekend, omcirkelend. Het is geen uitspraak, het is vragen stellen.

Wat is voor jou de grootste uitdaging in dit stuk?
Om de tekst zo actueel te krijgen, dat het bij de kijker vragen oproept en dat de kijker met zichzelf en/of anderen daarover in debat gaat.
Ik denk dat Land zonder Woorden voor iedereen toegankelijk is. Ik hoop dat de voorstelling prikkelt, dat je aangesproken wordt op je ogen en je oren. Wel denk ik dat je je moet openstellen.

Wie inspireert jou binnen dit vakgebied bij deze voorstelling en daarbuiten?
Afgelopen jaar heb ik allerlei foto’s en artikelen over oorlogsgebieden verzameld uit de krant. Deze heb ik als inspiratiebron gebruikt. De schilder Rothko wordt genoemd. Met hem voel ik me verwant en zijn werk brengt veel bij mij teweeg als ik ernaar kijk. In die zin val ik samen met de schrijfster. Mijn inspiratiebronnen voor dit stuk zijn schilderkunst en wat er op televisie te zien is. Land zonder Woorden heeft denk ik ook raakvlakken met het filmfestival Movies that Matter.
Actrices die mij inspireren zijn Jeanne Moreau om haar menselijkheid en Isabelle Huppert om haar gekte en intensiteit. Dat laatste hebben ze trouwens allebei.

Past het werk dat je tot nu toe hebt gemaakt in een bepaald genre of is het heel divers te noemen?
Het is heel divers, maar ik vind het altijd wel fijn als een stuk je aan het denken zet. Als het je prikkelt, en dat zijn meestal natuurlijk wel de iets dramatischere stukken en niet iets heel luchtigs. Hoewel ik het wel fijn vind om af en toe iets heel luchtigs te doen als afwisseling.

Is toneel volgens jou een manier om een statement te maken?
Ik vind het het fijnst als een voorstelling zoveel openheid geeft dat ik als kijker zelf ruimte heb om te associëren en om in te vullen, in plaats van dat ik alles ingevuld krijg. Dat een voorstelling mij prikkelt en aan het denken zet, ontroerd of ineens een inzicht geeft. Misschien zijn deze dan wel privé en individueel, maar dat vind ik fijner dan iets wat kant en klaar is en waar ik kennis van neem. Misschien is dat het verschil. Bij het een neem ik kennis van en blijf ik toeschouwer en bij het andere word ik deelgenoot.

Wat doe je nog meer naast acteren?
Reizen maken, naar muziek luisteren, wandelen, lezen, lesgeven in acteren, genieten en leven.

Land zonder Woorden is vanaf 6 september te zien in het Nationale Toneel Gebouw.