Door Trudy Rijpstra
Gezien: zaterdag 21 februari in de Rotterdamse Schouwburg
Kopenhagen, september 1941. Enkele maanden na de Duitse invasie, brengt Werner Heisenberg een bezoek aan zijn vriend en collega Niels Bohr. Tijdens dat bezoek spraken zij tien minuten onder vier ogen met elkaar. Tien minuten die tot op de dag van vandaag de gemoederen bezighouden. Wat is er voorgevallen in die korte tijd? En waarom houdt die vraag historici al decennia lang bezig? Een geschiedenis die begint als twee mannen elkaar vinden in vriendschap, ambitie en de kern van het atoom.
In 1924 neemt de zestien jaar oudere Deen de Duitse Heisenberg als assistent onder zijn hoede. Samen vormen zij de spil van de grootste natuurwetenschappelijke revolutie sinds de relativiteitstheorie van Einstein: de kwantumfysica, die zich bezighoudt met de bouwstenen van het atoom. De gedreven Heisenberg doet geweldige ontdekkingen gebaseerd op de visionaire inzichten van Bohr. Zo ontdekt hij het onzekerheidsprincipe – als we meer weten over de snelheid van een deeltje, weten we minder over de positie ervan, en omgekeerd. Bohr realiseert zich dat Heisenberg’s matrixmechanica en Erwin Schrödinger’s tegengestelde golfmechanica complementair zijn en bedenkt de Kopenhaagse Interpretatie – tegengestelde beschrijvingen van de werkelijkheid kunnen tegelijkertijd van toepassing zijn.
De implicaties van hun werk voor filosofie en natuurwetenschap zijn ongekend.
Als in 1927 Heisenberg een eigen leerstoel betrekt in zijn vaderland Duitsland blijven de twee intensief samenwerken. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog wordt het contact tussen de twee fysici verbroken, maar zodra Denemarken bezet is door de Duitsers, neemt Heisenberg de kans waar zijn oude leermeester te bezoeken. De motieven voor zijn bezoek zijn onduidelijk.
Toch ontvangt Bohr Heisenberg bij hem thuis. Om eventuele afluisterapparatuur te omzeilen besluiten zij een wandeling te maken. Tien minuten later zijn ze weer terug. Bohr schrijft in een na zijn dood ontdekte brief waarom. Hij raakte er tijdens dat gesprek van overtuigd dat Heisenberg wilde vertellen dat hij werkte aan een atoombom waarmee Duitsland de oorlog zou kunnen winnen. Heisenberg heeft een andere lezing van het verhaal. In een na de oorlog gepubliceerde brief beweert hij nooit geloofd te hebben dat nucleaire wapens een rol zouden spelen in het beslechten van de Tweede Wereldoorlog.
De vraag in “Kopenhagen” waar alles om draait is: heeft Heisenberg, na overleg met Bohr, voorkomen dat de Nazi’s de Tweede Wereldoorlog zouden beslechten met een atoombom? Of was het uitblijven van dat beslissende wapen enkel te danken aan Heisenberg’s onvermogen?
Het stuk begint op het moment dat alle betrokkenen al overleden zijn. We zien Bohr (Bram van der Vlugt) en zijn echtgenote Margrethe (Liz Snoijink) die zich afvragen wat Heisenberg (Stefan de Walle) eigenlijk kwam doen tijdens zijn bezoek. Vervolgens verschijnt Heisenberg en zien we de ontmoeting zoals die verlopen zou kunnen zijn, maar zoals dat gaat met herinneringen en de waarheid, ieder heeft daar zijn eigen versie van.
De acteurs zetten in een minimalistisch decor, dat enkel bestaat uit een witte passerelle met in het midden een cirkel met daarop drie stoelen, een fantastisch verhaal neer dat van begin tot het eind boeit en ook regelmatig gegrinnik oplevert. Dit tekent uiteraard de kwaliteit van deze mensen. Niet voor niets zijn zij stuk voor stuk toppers in hun vak. Enig puntje van kritiek is dat hier en daar de verstaanbaarheid iets minder is, omdat er ook publiek zit op twee tribunes op het podium en de acteurs af en toe met de rug naar de zaal toe staan, maar gezien de enorme hoeveelheid tekst die uitgesproken wordt is dat bijna niet te voorkomen.
Ben je enigszins geïnteresseerd in geschiedenis of in de menselijke psyche? Dan is dit stuk een absolute topper.
Het is interessant om te zien hoe onduidelijk de grens tussen goed en kwaad eigenlijk is. Wat door de buitenwereld als goed beschouwd wordt, blijkt een donker randje te hebben. En het kwaad heeft toch ook een zeer menselijke kant. En hoe objectief is de stille derde? Ook is het heel erg boeiend om na te denken over de gevolgen, als de ontmoeting tussen Bohr en Heisenberg anders gelopen was….. Hoe anders had de wereld er uit gezien?
