NRC, 15 september 2011
Door: Kester Freriks
‘Ik schiet van onschuld naar flirt’
Actrice Katje Herbers (30) vertelt over haar solo-rol in de voorstelling Fräulein Else bij het Nationale Toneel: ‘Geld en seks gaan een duivels verband aan.’
Het beeld is onvergetelijk: actrice Katje Herbers staat aan het eind van een monumentale, witte trap hoog in de nok van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Ze draagt een felrode jurk en bloedrode hoge hakken. Ze speelt de rol in toneelsolo Fräulein Else over een meisje van negentien dat gevangen zit in de onzekerheid van haar puberteit. Na afloop van een repetitie zit Katje Herbers (30) in de foyer van de Haagse schouwburg.
Wie is dat meisje Else?
,,Zoals alle jonge mensen zoekt ze naar haar identiteit. Maar haar vader heeft haar misbruikt. Daardoor is haar seksuele interesse onlosmakelijk verbonden met het grote, afschuwelijke geheim dat zij deelt met haar vader. Toch noemt ze hem liefdevol ‘papa’. Tot overmaat van ramp wordt ze door diezelfde vader verkocht aan een vriend van hem, want haar vader in een frauduleuze bankier die spaargeld van zijn cliënten heeft verkwanseld. Nu moet zij hem redden van gevangenisstraf. Door zich naakt te tonen aan die oudere man kan ze 300.000 gulden krijgen - het bedrag dat haar vader nodig om uit handen van justitie te blijven. Dat ik daar alleen in die vergulde lijst sta, benadrukt de eenzaamheid van Else.”
Het decor toont de slaapkamer van juffrouw Else en is helemaal bekleed met spiegels. Hoe is dat om overal uw spiegelbeeld tegen te komen?
,,Zij leeft in het Wenen van rond 1920. Overal waar ze gaat, ziet ze zichzelf. Else schikt haar haar in de spiegels, schat in hoe laag haar decolleté kan zijn zodat de ogen van mannen erin verdwijnen. En toch decent genoeg. Ze is een meisje in wie schroom en onbewuste verleidingszucht nog niet van elkaar zijn gescheiden. Telkens beoordeelt ze zichzelf op haar uiterlijk. Ze is een prooi voor mannen. Ik zie het zo: als een jong meisje flirt en lonkt en uitlonkt, zelfs jegens ouderen mannen, dan mogen die mannen daar iets mee doen. Gebeurt dat wel, dan worden het misdadigers.”
Katja Herbers was verbonden aan het gezelschap de Theatercompagnie dat regisseur Theu Boermans leidde. Met ingang van dit seizoen is Boermans artistiek leider van gezelschap het Nationale Toneel in Den Haag. Tijdens het theaterfestival theuboermans@work presenteert hij enkele van zijn indringende regie, waaronder Fräulein Else en De Eenzame Weg, twee toneelwerken van de Weense arts en schrijver Arthur Schnitzler (1862-1931). In De Eenzame Weg vertolkt Katja Herbers de rol van Johanna, net als juffrouw Else een melancholiek meisje dat uit teleurstelling over een mislukte loefde zelfmoord pleegt. In het begin van deze voorstelling blaast Herbers bellen die ze vliegensvlug met slanke vingers uit de lucht plukt. Aan het slot stort ze zich in een reusachtige laag schuim die de vijver verbeeldt waarin ze zichzelf verdrinkt. Bellen, schuim: symbolen van vergeefsheid.
De manier waarop Katja Herbers de glinsterende bellen uit de lucht plukt, is kenmerkend voor haar speelstijl. Die is bewegelijk en licht. Voor Boermans is zij de gedroomde actrice voor een rol in stukken als van Schnitzler en ook bijvoorbeeld van Tsjechov. Volgens de regisseur is ze in staat "een rol niet alleen intellectueel te doorgronden, maar ook in haar spel op fysieke wijze vorm te geven”. In haar speelstijl vindt Herbers een mooie combinatie van lichtheid met een ondertoon van drama en melancholie. Voor Boermans zijn dit "de halftonen van de toneelkunst, de grijstinten tussen hoop en wanhoop, liefde en weemoed”
Herbers studeerde in 2005 af aan de Amsterdamse Toneel- en Kleinkunstacademie. Behalve toneel- is ze filmactrice; ze was te zien in de films Pietje Bell, Kees de Jongen en Sonny Boy. Ook werkte ze voor televisie in de talpa-comedy Lieve Lust. Ze is de dochter van violiste Vera Beths en Hoboïst Werner Herbers.
Heeft uw muzikale komaf uw spel beïnvloed?
,,Repeteren en spelen bij Theu Boermans is altijd aandacht schenken aan de ritmiek van een tekst, aan de muzikaliteit van de woorden. Als we repeteren zit hij altijd halverwege in de zaal en zegt de zinnen mee, laat aan de spelers horen waar de accenten liggen. Hij heeft een enorm muzikaal gehoor en dat is bij een tekst als Fräulein Else van groot belang. Ik sta als solist op het podium en spreek ook de teksten van de onzichtbare tegenspelers uit. Mijn vader, mijn moeder, de kunsthandelaar. Bovendien verwoord ik de gedachten en gevoelens van Else. Spreek ik vier zinnen uit, dan zijn dat vier gemoedstoestanden. Het is net een klein orkest wat in mijn hoofd zit, met iedere personage een andere stem. Ik denk weleens aan de manier waarop mijn moeder viool speelt. Als zij speelt, vertelt ze een verhaal. Ze geeft kleur aan de muziek. Als actrice doe ik dat ook. De tekst is mijn enige partner. Voor een genre als theater is het eigenlijk heel vreemd dat ik daar helemaal alleen sta, want theater is bij uitstek de kunstvorm van het samenspel.”
Bij de verschijning in 1924 veroorzaakte Schnitzlers verhaal over ontluikende seksualiteit een schandaal. Freud was er jaloers op. Hoe is het om anno 2011 dit stuk te spelen?
,,Wij hebben juffrouw Else jonger gemaakt. Geen negentien zoals in het origineel maar veertien, vijftien. Meisjes van nu zijn eerder seksueel volwassen. In het stuk is er sprake van brieven, telegrammen, geheime afspraakjes. Nu zouden we ons bedienen van sms, mobiele telefoon, Skype. Maar dat verandert in wezen niets aan het drama dat Else overkomt: als handelswaar door haar eigen vader in de aanbieding wordt gegooid, omdat die vader spaargeld van anderen versjachert. Theu ziet in haar een kunstenares die al haar gevoelens vorm had kunnen geven. Haar ouders zouden haar moeten beschermen voor deze vernedering. Het loopt anders af. Vader verkoopt haar als handelswaar.
"Voor Else is dat een pijnlijk ontmaskering. Al schiet ik in mijn spel heen en weer tussen onschuld en opzettelijke flirt, Else hoeft daarom niet het slachtoffer te zijn van seksuele intimiteiten. Ze is een femme fragile, een breekbaar meisje met wie het slecht afloopt. Ze kan geen oplossing vinden in het dilemma haar vader redden of haar waardigheid te bewaren. Dat is een universeel drama. Het mooie van Schnitzler is dat hij het leven weergeeft als wankel. Er hoeft maar iets te gebeuren, en alles stort in elkaar. Dat gebeurt ook bij Else. Het stuk heeft ook geldigheid voor nu, in deze tijd van kredietcrisis. Geld en seks gaan een duivelsverband aan.
In een cruciale zin in het stuk zegt u dat de bankiersdochter aan de wens van een oudere man voldoet en daar misschien ook nog plezier aan beleeft.
"Ja, als ze uiteindelijk naakt is, dan vrijt ze met zichzelf in de spiegel. Dat beschouw ik als haar ultieme eenzaamheid. Ze had graag haar puurheid willen bewaren. Maar nu voelt ze zich bedoezeld. Liever maar ze een eind aan haar leven dan dat ze onderdeel uitmaakt van een gecorrumpeerde wereld, waarin liefde vertaald wordt in niets anders dan guldens.”
