Recensie Equus

Door: Bert Jansma
Spektakel dat aan het denken zet

Drie dansers gechoreografeerd als paarden, een vaak dwingend muziekdecor, een videomontage op drie grote schermen hoog op de achtergrond, plus een ‘cast’ van acht acteurs. Regisseur Johan Doesburg maakt een spektakel van Peter Shaffers ‘Equus’ bij Het Nationale Toneel. Een moderne toneelklassieker (uit 1973) als een zeer persoonlijk ingevulde verkenning van de chaotische en duistere krochten van het menselijk gedrag.

Door: Bert Jansma
Spektakel dat aan het denken zet

Drie dansers gechoreografeerd als paarden, een vaak dwingend muziekdecor, een videomontage op drie grote schermen hoog op de achtergrond, plus een ‘cast’ van acht acteurs. Regisseur Johan Doesburg maakt een spektakel van Peter Shaffers ‘Equus’ bij Het Nationale Toneel. Een moderne toneelklassieker (uit 1973) als een zeer persoonlijk ingevulde verkenning van de chaotische en duistere krochten van het menselijk gedrag.

Shaffer nam destijds een ‘geval’ als het onderwerp van zijn stuk. Een jongeman, staljongen in zijn vrije tijd, steekt bij zes paarden de ogen uit. Een kinderpsychiater mag uitvinden ‘hoe het is gekomen’. Het bijzondere van Shaffers stuk was de thrillerachtige zoektocht naar de kern van die daad. Plus het feit dat die psychiater in die tocht tegelijkertijd aan een reis in zichzelf bezig is. De tomeloze wrede daad van die staljongen, naast het ingesnoerde leven van die psychiater zelf. Er ontstaat tussen beiden een bijna osmotische werking. Waarbij de jongen soms psychiater lijkt te worden en de psychiater de gefrustreerde en gekwelde is.

Ik zag ‘Equus’ voor het eerst in 1975 (Toneelgroep Globe, Siem Vroom in de hoofdrol) en toen fascineerde Shaffer door de durf en de precizie waarmee hij van dat ‘geval’ een verkenning maakte in het grensgebied van normaal en niet-normaal. Al haalde hij er wel erg veel bij en maakte hij al die elementen té voelbaar ‘passend’. In de opvoering van Het Nationale Toneel is dat laatste gevoel nooit helemaal weg. Daar staat tegenover dat regisseur Doesburg dat duistere drijfzand onder het menselijk handelen op een fascinerende manier ook werkelijk zichtbaar maakt. En dat is nieuw. De paardenkoppen – die Shaffer voorschreef – zijn er niet. Drie dansers bewegen als paarden en juist door de lichamelijkheid ervan is dat een vondst. De videomontage op de achtergrond geeft een nooit helemaal concreet wordend beeld van erotisch en sexueel getinte elementen.

De psychiater komt bij zijn eigen lasten en lusten terecht wanneer hij moet wroeten in het leven van de jongen. Diens niet-gelovige, wat linkse vader, diens zeer gelovige moeder. De foto van Jezus op weg naar zijn kruisiging boven het jongensbed, later vervangen door een kalenderfoto van een paard dat de camera inkijkt. Het zijn puzzelstukjes op weg naar de waanzinnige daad: het geloof dat vervangen wordt, de paarden die er als een nieuw oersymbool voor in de plaats komen. De paardenogen die toezien als ogen van een opperwezen, de staljongen die ‘verraad’ pleegt aan die paarden als hij onder hun ogen zijn eerste vrijage begint.

Het is nogal wat en dat geldt ook voor Doesburgs regie die je soms het ontleedmes op de keel zet en soms overdadig is in de veelheid van tafels en beweging. Maar hier gebeurt iets, hij zet je aan het denken. Pieter van der Sman is zeer precies de psychiatrische detective die in steeds meer drijfzand terecht komt. Met als mooiste moment wanneer hij bijna in de mond van zijn patient kruipt om daar de oplossing vandaan te trekken. Xander van Vledder is goed en vooral invoelbaar ‘normaal’ als de dader van het abnormale. En tussen alle lichamelijke momenten – een bijna Kalvarie-achtig beeld van hem en paarden die hem met de hand geselen – is er de fraaie zuiverheid samen met manege-meisje Eva Marie de Waal, naakt in hun aanzet tot die eerste vrijage.

• Xander van Vledder •  Pieter van der Sman •  Antoinette Jelgersma • Jobst Schnibbe • Ben Ramakers • Nele van Rompaey • Eva Marie de Waal • Anne Rats (stagiaire) • Jerrel Houtsnee (dans) • Maarten van Grootel (dans) • Ruben Solognier (dans)  •

• Tekst • Peter Shaffer Regie •  Johan Doesburg Vertaling • Johan Boonen Dramaturgie • Costiaan Mesu Toneelbeeld • Niek Kortekaas Kostuums • Dorien de Jonge Muziek • Harry de Wit Licht • Reinier Tweebeeke Choreografie/video • Betsy Torenbos