Recensie Equus

Paardendrama

Uit: De Psycholoog, i.s.m. het NIP
door Geertje Kindermans

Op een nacht mishandelt een jongen een aantal paarden in een manege, niemand die het had zien aankomen. Peter Shaffer las het bericht in de krant, raakte erdoor gefascineerd en schreef er een toneelstuk over dat in 1973 voor het eerst werd opgevoerd. Meer opvoeringen volgden en er werd een film van gemaakt, daarna werd het stiller rond het stuk. Een paar jaar geleden is het in Nederland onder het stof vandaan gehaald en deze maanden voert het Nationaal Toneel het op.

Als het stuk begint heeft de jongen, de 17-jarige Alan Stang, zes paarden de ogen uitgestoken. Hoe komt een jongen die toch echt van paarden leek te houden tot zo’n gruwelijke daad? En waarom wil hij ’s nachts gaan rijden, als hij dat overdag met zijn vrienden ook kan doen? Bij aanvang van het stuk moet de psychiater die hem gaat behandelen hem nog ontmoeten. Op het toneel liggen drie zwarte dode paarden, drie andere paarden worden door dansers verbeeld, zij zullen gedurende het hele stuk aanwezig zijn, soms op de voorgrond, soms op de in duisternis gehulde achtergrond. Gedurende het stuk ontwart de psychiater de puzzel en komt hij erachter hoe er in het hoofd van de jongen verwarring heeft kunnen ontstaan tussen paarden en religie. En ook hoe de associatie is ontstaan met in zijn ogen verboden seks. Ondertussen tobt de psychiater over zijn eigen kleurloze bestaan en raakt hij onder de indruk van de fantasie van zijn patiënt. In 1973 was het een actueel thema: wie is er eigenlijk normaal? Tegenwoordig is twijfel daarover voor een groot deel verdwenen en vervangen door de opvatting: gek is degene die er zelf onder lijdt of die ervoor zorgt dat zijn omgeving voor leven of gezondheid moet vrezen. Alleen noemen we die gek cliënt. En als hij een gevaar vormt, vinden we dat hij behandeld moet worden.

Dat doen we doorgaans niet via hypnose of oeverloze gesprekken, en ook het waarheidsserum haalt u nog maar zelden uit de kast. Hoe actueel is deze voorstelling met een jaren-zeventig- boodschap nog, in de tijden die eerder gedomineerd worden door dbcstructuren en geprotocolleerde behandelingen? Equus (latijn voor paard) is meer dan ‘het theatrale boegbeeld van de antipsychiatrie’, zoals Kester Freriks het in nrc omschreef. Shaffer, die later het stuk Amadeus zou schrijven, werkt ook in dit stuk de complexe relatie tussen twee mannen uit. Het is ook een soort psychologische detective waarin de motieven worden ontward van hoe de jongen tot zo’n wrede daad kan komen. Mooi spel van de psychiater (Peter van der Sman) en vooral van de jonge patiënt (Xander van Vledder), bijvoorbeeld als hij de bewuste nacht herbeleeft, aangevuld met de stilering met de dansers en zwartwit filmbeelden boven aan het decor, alleszins de moeite waard.

Pieter van der Sman
Antoinette Jelgersma
Jobst Schnibbe
Ben Ramakers
Nele van Rompaey
Eva Marie de Waal
Anne Rats (stagiaire)
Jerrel Houtsnee (dans)
Maarten van Grootel (dans)
Ruben Solognier (dans)

Tekst  Peter Shaffer
Regie   Johan Doesburg
Vertaling  Johan Boonen
Dramaturgie  Costiaan Mesu
Toneelbeeld  Niek Kortekaas
Kostuums  Dorien de Jonge
Muziek  Harry de Wit
Licht  Reinier Tweebeeke
Choreografie/video  Betsy Torenbos