Interview Antoinette Jelgersma

Uitmagazine, 22 oktober 2010
Door Dick van Teylingen

Antoinette Jelgersma speelt in Emilia Galotti
Ideaal Sex Macht Destructie Dood

Het leven van een actrice is nooit saai. Dat van Antoinette Jelgersma tenminste niet. Ze werd genomineerd voor belangrijkste acteerprijs van Nederland en stond met een voorstelling in het Theaterfestival. Verder repeteerde ze overdag een tragedie en speelde ze ’s avonds in een klucht. “Een groot verschil tussen de stukken waarmee je bezig bent maakt het gemakkelijker, niet moeilijker.”

Antoinette Jelgersma is al lang een geprezen verschijning op de Nederlandse podia, maar in haar ruim vijfentwintigjarige carrière stond ze niet eerder zo in de schijnwerpers. Ze was kandidaat voor de Theo d’Or, de prijs voor de beste vrouwelijke hoofdrol van het jaar. Ze speelde die rol in Over dieren, waarin Elfriede Jelinek een fel licht laat schijnen over de sexindustrie en de gebruikelijke man-vrouwverhoudingen. Over dieren, geregisseerd door Susanne Kennedy, was ook te zien in het Theaterfestival, waarvoor een jury de sterkste voorstellingen van het jaar selecteerde. “Zo’n nominatie leidt er natuurlijk toe dat onvergelijkbare rollen vergeleken worden”, zegt Jelgersma. “Dat vind ik geen bezwaar: de nominatie zelf is al een grote prijs, een blijk van waardering van mensen uit de theaterwereld.”

Erik Vos Theaterprijs
Ze kreeg de prijs uiteindelijk niet; die ging naar Maria Kraakman. Wel was de nominatie de bekroning van de samenwerking tussen actrice en regisseuse Susanne Kennedy. Zij groeide op in Duitsland, volgde aan de Amsterdamse theaterschool de regieopleiding en mocht na haar afstuderen in 2005 ze onder de vleugels van Het Nationale Toneel voorstellingen maken als Phaedra’s love, Hedda Gabler en Parasieten. Die bleven niet onopgemerkt. Het afgelopen seizoen werd niet alleen Over dieren, maar ook The new electric ballroom enthousiast ontvangen.
Het werk van Kennedy is niet licht verteerbaar. In een eerder interview met Uit Magazine zei ze: “Ik maak geen dingen die iedereen fantstisch vindt – ik denk ook niet dat dat kan. Mijn werk past niet zomaar binnen de conventies voor theater zoals we die kennen, en soms wekt dat irritaties op.” Intussen worden haar regies ook gezien als indringend en indrukwekkend: dit jaar kreeg ze de Erik Vos Theaterprijs voor bijzonder talent.

Verwarrende avances
Jelgersma probeert overdag Kennedy’s heftige bewerking van Emilia Galotti te veroveren en speelt ’s avonds een luchtige rol in Retour Hollandse Spoor. “Die tegenstelling is geen probleem”, zegt de actrice. “Beter dan twee tragedies op een dag, dan kom je wel erg somber thuis.
“Ik werk graag met Susanne”, zegt de actrice. “Ik vind haar aanpak verrassend. Ze maakt spannende keuzes en komt met interpretaties waar ik zelf niet zo snel aan had gedacht.”
Emilia Galotti is een klassieker van de Verlichting uit 1772. Gotthold Ephraim Lessing haalt daarin heel wat overhoop. Prins Hettore Gonzaga raakt geheel opgewonden van Emilia, het mooiste (burger)meisje van de stad. Zijn avances brengen haar erg in de war, omdat ze niet snapt wat er allemaal in haar lichaam gebeurt én op het punt staat om te trouwen met graaf Appiani. Intrigant Marinelli steekt iets te enthousiast een spaak in het wiel: de graaf wordt vermoord en Emilia vlucht naar het hof, recht in de armen van de prins. Vader en moeder snellen haar te hulp. Gravin Orsina, de geschoffeerde maîtresse van de prins, stookt het vuurtje nog verder op. In de ijver om Emilia’s eer te redden sterft het arme meisje.
De kritische Verlichtingdenker Lessing zet de macht van een heerser tegenover de eenvoud van een meisje, traditioneel denken tegenover eigen verantwoordelijkheid, lust tegenover verwarring, adellijk raffinement tegenover verwarde onschuld, eer tegenover verlangen en denken tegenover doen. Met de bedoeling zijn toeschouwers zelf te laten nadenken over de grote zaken van het leven.

Koortsdroom
“Emilia Galotti gaat over onderdrukte sexualiteit, macht, destructie en dood”, vindt Antoinette Jelgersma. “Susanne heeft een ingrijpende bewerking van het stuk gemaakt, als een koortsdroom, of een nachtmerrie. Ze gebruikt Lessings tekst, maar maakt daar een eigen concentraat van. Er is een permanente dreiging van geweld, ingegeven door machtsverhoudingen. Emilia is voor de prins een gebruiksvoorwerp – daar ligt een parallel met het stuk van Jelinek. Ze heeft haar natuurlijke sexualiteit nog niet leren kennen. Ze is onschuldig, maar ook benieuwd naar waar al die gevoelens vandaan komen. Als je rechtlijnig en steil en bekrompen bent, zoals vader Galotti, dan hoef je daar niet over na te denken: dan handel je gewoon naar de regels van je godsdienst. Wat tot grote ongelukken kan leiden.”
Zelf speelt ze de moeder van Emilia. “Die vindt het contact tussen de prins en haar dochter aanvankelijk wel spannend. Zij is een werelds type: ze wil in de stad wonen, het leven van een burger leiden, terwijl vader meer voelt voor het veilige platteland. Na de aanslag komt ze tot inkeer. Ze maakt wel een ontwikkeling door. Het gevaarlijke is, dat ze haar kind uitzuigt, via Emilia dingen wil beleven die ze zelf nooit mee zou maken. Vader is een tiran, moeder een parasiet.”
En dat in een tijd waarin de psychologie nog niet was uitgevonden.

Antoinette Jelgersma
Jobst Schnibbe
Jochum ten Haaf
Çigdem Teke
Tamar van den Dop
Khaldoun Alexander Elmecky

Regie   Susanne Kennedy
Tekst  Gotthold Ephraim Lessing
Vertaling  Tom Kleijn
Regieassistentie  Annechien de Vocht
Dramaturgie  Rezy Schumacher
Decor  Katrin Bombe
Kostuums  Lotte Goos
Lichtontwerp  Jan Harm Wagner
Geluidsontwerp  Richard Janssen
 Arjan Kruidhof