Den Haag Centraal, 21 oktober 2011
Door: Anneke Ruys
DE VUILBEKKENDE DAMETJES ZIJN TERUG!
Na achttien jaar zijn ‘De Presidentes’ weer terug op de podia. Met dezelfde actrices en regisseur als toen: Myranda Jongeling, Anneke Blok, Marysa van Eyle en Theu Boermans. Anno 2011 blijkt de thematiek van drie oude meisjes die het falen van hun leven van zich af praten, schelden en dromen nog altijd even actueel als toen.
De Oostenrijkse toneelschrijver Werner Schwab (1958-1994) was een enfant terrible. Een veelbesproken man aan wiens openbare optredens nog steeds gerefereerd wordt. Groot postuur, blond, blauwe ogen en altijd gestoken in een zwart lederen jack liet hij zich soms vereeuwigen als cowboy dan weer als popster en uiteindelijk als dronkelap. Een man die leed onder zijn verleden met een moeder die haar zoon altijd zijn geboorte verweet. Ze was zonder kerkelijke inzegening in het huwelijk getreden met een man die haar van de ene op de andere dag weer verliet. Liefde en haat heeft altijd de uitzichtloze relatie tussen Werner Schwab en moeder Aloisia getypeerd. Fanatiek godsdienstig als Aloisia was, verstopte ze soms Jezus-plaatjes in de boeken van haar zoon. Daarop stond dan de tekst ‘Komm zuruck’ geschreven. Het werkte averechts: Werner ging meer drinken en dwaalde steeds verder van het rechte pad af. Op oudejaarsavond 1993 trof zijn vriendin hem-vierendertig jaar jong pas- dood aan. In zijn bloed zat een alcoholpromillage van 4,1. Hij liet naast een vrouw en kind en een aantal ruimtelijke objecten gemaakt van vlees en kadavers, ook wat korte teksten en een aantal toneelstukken achter, allemaal geschreven tussen 1990 en 1994. Zeven van die stukken beleefden pas na zijn dood hun premiere. Zijn toneeloeuvre begon met ‘De presidentes’ (1990), in koortsachtig tempo gevolgd door de overige 15 toneelstukken die hij tot zijn dood schreef. Al die stukken worden gekenmerkt door een ongewone combinatie van rauwheid (vol dreigend geweld, stront, pis, bloed, verkrachting, seksuele onderdrukking en misbruik) en een bizar, bijna kunstmatig taalgebruik. Hij werd ermee als ‘grensverleggend’ en ‘vernieuwend’ beschouwd.
REUS
De toneelstukken van Schwab waren begin jaren negentig een sensatie in het Duitse theater en werden ook in de rest van Europa veel gespeeld, mede omdat ze altijd wel ergens voor een schandaal zorgden. Vanwege de grote aandacht voor uitwerpselen worden zijn vier eerste stukken wel betiteld als faecaliendrama’s. Een daarvan was het stuk De Presidentes, het eerste toneelstuk dat hij in 1994 schreef. In het begin van de jaren 90 werden verschillende stukken van Schwab in Nederland opgevoerd door theatergroep de Trust onder leiding van Theu Boermans. Ter gelegenheid daarvan bezocht Schwab Nederland enkele malen, waaronder in 1993 voor de premiere van De Presidentes. Actrice Marisa van Eyle (47) die achttien jaar geleden het personage Erna in De Presidentes speelde en dat nu weer doet, herinnert zich het bezoek van Werner Schwab aan Nederland als volgt: “Ik herinner me hem als een blonde Oostenrijkse reus. Om tien uur in de ochtend was hij al dronken. Het enige woord dat ik me nu van hem kan herinneren is ‘super’. Dat was het woord waarmee hij de spelers complimenteerde. Waarna hij zich weer geheel overgaf aan de drank”.
ACHTTIEN
Het initiatief om Schwab’s De Presidentes weer op te pakken kwam van de drie actrices zelf. “Van Myranda Jongeling, Anneke Blok en ikzelf en ook van regisseur Theu Boermans. Toen het stuk in 1993 haar premiere beleefde, waren we eigenlijk te jong voor onze personages. Nu zijn we ouder en wijzer, veel ervaring en meer emotionele bagage rijker. Al realiseerde ik me toen ik de video van achttien jaar terug bekeek wel dat het destijds al wel een goede, grote act was, bijna een soort performance.
Nu zijn Greet, Marietje en Erna iets meer personages geworden, echte groteske types, ook qua uiterlijk. We zijn in achttien jaar tijd ook als het ware naar onze rollen toegegroeid. Onze leeftijd komt nu dichter in de buurt bij de personages die we spelen. Er worden tijdens het spelen ook diepere lagen aangeboord. Onze personages zijn nu oudere vrouwen geworden met alle leuke en minder leuke kanten. Dat levert soms pijnlijk, soms geestig toneel op”. Van Eyle is nu ook veel contenter met haar rol van zuurpruim Erna dan achttien jaar geleden. “Toen vond ik dat mij de minste rol was toebedeeld. Ik wilde veel liever Marietje spelen of ordinaire Greet. Licht verbolgen was ik toen over die ‘kut-rol’ die ik zelf had gekregen. Nu ben ik blij met Erna, ze is me met de tijd steeds dierbaarder geworden. Nu vind ik het de rol met de meeste mogelijkheden en kan ik het me niet voorstellen dat ik een ander zou spelen”.
In de Presidentes 2.0 is veel hetzelfde gebleven: de kostuums, de dikmaak pakken en de enscenering. Alleen de pruiken van toen werden vervangen door nieuwe. “Het gaat net als in 1993 om de taal. Schwabs tekst blijft interessant. We hebben het materiaal voor de tweede keer nauwkeurig onderzocht. Vooral ook om te bekijken of Schwab anno 2011 nog wel actueel is. Theu heeft slechts een paar nieuwe dingen toegevoegd”.
Ook qua spelen heeft Marisa nu nog plezier van haar rol. “toendertijd was het stuk eigenlijk alleen maar in ons eigen theater te zien. Nu reizen we ermee door het hele land. We zijn de komende tijd onder meer in Enschede, Arnhem, Amsterdam, Haarlem en Den Haag te zien. Persoonlijk verheug ik me erg op Den Haag: een fijn publiek met geroutineerde theaterbezoekers en een goede akoestiek. Erg leuk is ook dat we er volle zalen mee trekken. Ik zie het als een waardering voor ons, de actrices en Theu maar ook postuum voor Schwab die zo weer nieuwe erkenning krijgt. Achttien jaar geleden hadden we al het vermoeden dat we De Pesidentes nog wel een keer zouden spelen. Nu we er voor de tweede keer middenin zitten realiseren we ons hoe actueel Schwab nog steeds is”.
